Üretim Maliyeti Nasıl Hesaplanır? - Birim Maliyet Hesaplama

Üretim Maliyeti Nasıl Hesaplanır? - Birim Maliyet Hesaplama

Üretim yapan işletmelerde, üretim maliyeti hesaplama konusu oldukça önemlidir. En basit anlatımla, yaptığı üretimden kâr elde etmek bir işletme, öncelikle o üretim için tam olarak ne miktarda bir üretim maliyeti yapması gerektiğini bilmelidir. Birden fazla ürün üreten işletmeler, yine aynı şekilde her bir ürün için bağımsız olacak şekilde ürün maliyeti hesaplama işlemini gerçekleştirmeli ve her bir ürünün işletmeye olan gerçek katkısını ortaya koymalıdır.

Üretim yapan işletmelerin yaptıkları üretime dair giderlerini belirledikleri, farklı bakış açılarına sahip üretim maliyeti hesaplama yöntemleri geliştirilmiştir. Bu yöntemlerin en popüler olanı, üretim sürecindeki sabit ve değişken masrafların belirlenmesi ve bunlara bağlı olarak işletmenin başabaş noktasının hesaplanmasıdır. Ham maddelerin maliyeti, işçi maliyeti, dükkân maliyeti ve buna benzer diğer tüm maliyetler değişken ya da sabit ücret olarak iki ayrı gruba ayrılır ve maliyet hesaplaması bu doğrultuda ilerler. Buna bağlı olarak bazı işletmeler birim maliyet hesaplama süreçlerini de yönetmektedir. Konunun daha iyi anlaşılması adına sabit ve değişken harcamaları daha ayrıntılı bir şekilde ele almamız gerekir.

Sabit Maliyet (Sabit Gider) Nedir?

Sabit maliyet, üretim miktarı her ne olursa olsun değişmeyen, işletmeyi aktif tutmak için düzenli olarak harcanması gereken giderlerin toplamıdır. Bir diğer deyişle, sabit maliyetler, işletmenin ticari faaliyetlerinden bağımsız olarak, bir şirketin aylık ya da yıllık bazda düzenli olarak ödemesi gereken harcamalardır. Sabit maliyetlere verilebilecek en iyi örnek kira giderleridir. Üretim faaliyeti yapan bir işletme, üretim miktarından bağımsız olarak her ay düzenli olarak kirasını ödemekle yükümlüdür. Bunun dışında, sigorta, sabit maaş ödemeleri, emlak vergisi gibi satışlardan bağımsız olan vergiler bir işletmenin sabit maliyet listesinde yer alan diğer giderlerdir.

Değişken Maliyet Nedir, Nasıl Hesaplanır?

Değişken maliyet, işletmenin üretim hacmine bağlı olarak değişen giderlerin toplamıdır. Bir işletme üretimini yaptığı üründen daha fazla ürettiğinde, değişken maliyetleri artarken, üretimde küçülmeye gittiğinde değişken maliyetleri azalır. Değişken maliyetlere verilebilecek en güzel örnek, üretimde yer alan ham maddeler için yapılan harcamalardır. Örneğin, ekmek üreten bir fırın, daha fazla ekmek ürettiği bir günde daha fazla un harcayacak ve buna bağlı olarak değişken maliyeti yükselecektir. Değişken maliyetlere katılan bir diğer kalem de, üretime bağlı olarak değişiklik gösteren işçi giderleridir. Dönemsel olarak üretimlerini arttıran ve bu dönemde geçici işçi çalıştıran işletmelerde işçi maliyetinin üretime bağlı olarak değişiklik gösterdiğini söylemek mümkündür.

Değişken maliyetlerle ilgili söylememiz gereken son şey de, değişken maliyetlerle üretim arasında her zaman doğrudan bir orantı olduğunu iddia etmenin yanlış olduğudur. Bazı değişken giderler, kimi durumda üretim maliyetinin artışıyla doğrusal bir artış göstermeyebilir. Örneğin, metre işi kumaş alımıyla, top hâlinde kumaş alımı gerçekleştiren bir tekstil fabrikası, top kumaş alması durumunda hata payını azaltıyorsa, aynı miktarda metrelik kumaş alması senaryosunda gerçekleştirmesi beklenen maliyet artışından daha düşük bir maliyetle karşılaşacaktır. Özetle, değişken maliyetlerle, üretim hacmi arasında daima bire bir bağlantı olduğunu söylemek doğru olmayacaktır.

Üretim Maliyet Hesaplama Excel Belgesini İnceleyin

Üretim Maliyeti Hesaplama İşlemi Nasıl Yapılır?

Yazımızın asıl konusu olan üretim maliyeti hesaplama konusunda bir takım teorik formüller bulunsa da, bu formülleri işleme koymak ve gerçek üretim maliyetini bu karmaşık formüller üzerinden denetlemek kolay bir iş değildir. Özellikle bu tarz bir hesaplamayı, kâğıt kalemle yapmaya kalkıştığınızda, hesaplamayı doğru bir şekilde yapmanız neredeyse imkânsız olacaktır. Bu bölümde, sizlere kolay olan yöntemi anlatırken, karmaşık olan, ancak daha nesnel sonuçlar veren alternatif önerimizi paylaşacağız. Öncelikle kolay olan yöntemi açıklayalım.

Üretim yapan her işletme, kâr elde etmek için üretimlerine devam eder. Bu noktada, yapılan üretimin ne derece kârlı olduğunu öğrenmek için öncelikle üretimin size olan maliyetini hesaplamanız gerekir. Bir üretici olarak yapmanız gereken ilk şey, üretimde karşınıza çıkan bütün harcama kalemlerini bir kenara not etmektir. Kira giderleriniz, çalışan masraflarınız, vergi ödemeleriniz, faturalarınız, kredileriniz ve pazarlama giderlerinizi tek tek not ederek, üretim maliyeti hesaplama işlemine başlangıç yapabilirsiniz. Ardından, gider kalemlerinizi yukarıda açıkladığımız sabit gider ve değişken gider gruplarından hangisine dâhil olduğunu belirlemeniz gerekir. Bazı giderlerin sabit mi yoksa değişken gider mi olduğu apaçık bellidir. Örneğin, aylık kira bedeliniz, üretiminizden bağımsız olarak ödemekle yükümlü olduğunuz bir bedel olduğundan, işletmenizin sabit bir gideridir.

Öte yandan, bazı gider kalemlerini iki gider grubundan birine yerleştirmek bazı durumlarda kolay bir iş değildir. Örneğin, elektrik faturası harcamasını ele alalım. Çoğu üretim işletmesi, üretim esnasında bir ya da birden çok elektronik eşya kullanır ve bu noktada, üretim başına belirli bir elektrik harcaması yapar. Makineler çalıştığında, yani üretim yapıldığında ortaya çıkan bu harcama, yapısı gereği bir değişken harcamadır. Ancak, ürün başı elektrik harcamasını hesaplamak kolay bir iş değildir. En sağlıklı yöntem, elektronik cihazın, saatlik elektrik harcamasını belirlemek ve bir birim üretim için gereken elektrik miktarını ölçerek o dönemdeki KW başı elektrik maliyetiyle çarpmaktır. Böyle bir hesaplama yapmanız durumunda, birim başı elektrik harcamasını belirleyebilir ve bu harcamayı değişken maliyet hanesine yazabilirsiniz. Ancak, bu hesaplamayı karıştıran bazı noktalar vardır. Örneğin, makinelerden bağımsız olarak, üretim dışında, örneğin akşam yemeği için harcadığınız elektrik, üretime bağlı değişken bir gider değildir. Normal şartlar altında, bu gideri sabit gider olarak değerlendirmeniz ve hesaplamanızı bu yönde yapmanız gerekir. Bu tür hesaplama ayrıntıları genel toplamda hesaplamayı zorlaştırdığından, pek çok işletme, aylık elektrik faturasını sabit bir gider olarak değerlendirir ve hesaplamasını bu yönde yapar.

Görmüş olduğunuz gibi, hesaplamayı daha nesnel yapmaya ve hata payını düşürmeye çalıştığımız noktada hesaplama işlemi oldukça karışık bir hâl alacaktır ve hata yapma ihtimalinizi yükseltecektir. Bu noktada işlemleri kolaylaştırma açısından, karışık olan gider kalemlerini ortalama bir değerle sabit maliyet olarak değerlendirmenizin, hata payını yükseltse de hesaplama açısından daha kolay olacağını söyleyebiliriz.

Hesaplamayı daha kesin bir değer üzerinden yürütmek istiyorsanız, bu konuda gelişmiş altyapılara sahip ön muhasebe ve gelir gider hesaplama programlarını kullanmanızı öneririz. Fabrikatör üretim yönetim sistemine entegrasyonu bulunan Paraşüt ön muhasebe programı, böylesi karmaşık işlemleri basit bir arayüz üzerinden yönetmenizi sağlayan özelliklere sahiptir.

Üretim Maliyeti Hesaplama İşleminin Ardından Yapılması Gerekenler

Üretim maliyeti hesaplama işlemi, kalkışacağımız üretim faaliyeti neticesinde yapacağımız maliyet hakkında genel bir bilgi sahibi olmamızı sağlar. Ancak, üretim maliyeti hesaplarmaktaki temel dürtümüz, ortaya çıkan maliyet karşısında hangi satış fiyatını belirleyeceğimiz ve işletmemizi hangi noktada kâra geçireceğimizi öğrenmektir. Bu tür bir değerlendirmeyi yapmada kullanılan en popüler yöntem başabaş noktası analizi (breakeven analysis) yöntemidir.

Başabaş Noktası Nedir? Nasıl Hesaplanır?

Başabaş noktası (breakeven point) muhasebe, ekonomik hesaplama ve finansal yönetim konularında işletmecilerin kullandığı, oldukça basit ve işlevsel bir hesaplama yöntemidir. En basit anlatımıyla, başabaş noktası, üretim yapan işletmenin üretimle ilişkili olan sabit ve değişken maliyetlerinin tamamını karşıladığı, diğer bir deyişle düzlüğe çıktığı noktadır. Başabaş noktasına ulaşmış bir işletme için, zarar ettiği söylenemeyeceği gibi kâra geçtiği de söylenemez. Kısacası, başabaş noktasına ulaşmış bir işletme ödemesi gereken bütün harcamaları ödemiş ve sıfır noktasına ulaşmıştır.

Başabaş noktası değeri her işletmede farklılık gösterir. Yüksek maliyetlerle üretim yapan ve satış bedeli yüksek bir ürün satan işletmede başabaş noktasına ulaşmak için az sayıda satış yapmak yeterli olurken, sürümden kazanan ve düşük maliyetlerle fazla sayıda ürün üreten bir işletmede başabaş noktasına ulaşmak için fazla sayıda satış yapmak gerekebilir. Ancak öte yandan başabaş noktası hesaplama işlemi işletme yapısından bağımsız olarak, temelde benzer bir formüle dayanır.

Başabaş Noktası Hesaplama Formülü Nedir?

Başabaş noktası hesaplama işleminde kullanılan formülü kısaca toplam sabit giderlerin, birim başı satış fiyatının, birim başı değişken gider farkına bölünmesidir. Burada dikkat edilmesi gereken en önemli husus, hesaplamaya katılan bütün kalemlerin aynı muhasebe dönemine ait olması ve aynı para biriminde değerlendirilmesi gerekliliğidir. Başabaş noktası analizinde kullanılan formülümüz aşağıdaki gibidir.

Başabaş Noktası = Sabit Gider / (Birim Satış Fiyatı - Birim Başı Değişken Gider)

Başabaş noktası analizi (breakeven analysis) olarak da bilinen bu hesaplama yöntemini basit bir örnekle açıklayalım.

Bir marangoz olduğumuzu düşünelim ve tanesini 150₺’den sattığımız masalar üretiyor olalım. Bu masaların üretiminde kullandığımız ham maddeler de ahşap, cila ve çivi olsun. Tüm bu ham maddeler, biz üretim yaptıkça ortaya çıkacak harcamalardır; yani değişken maliyetimizdir. Bir masa üretmek için harcamamız gereken bu ham maddelerin bize olan toplam maliyeti de 25₺ olsun. Sıra geldi sabit maliyetlerimize. Atölyemizin aylık kirası, çalışanımıza ödediğimiz aylık maaş ve gelirden bağımsız olarak ödemekle yükümlü olduğumuz vergilerden oluşan toplam sabit maliyetimiz de toplamda 40.000₺ olsun. (Bu noktada, elektrik, su ve doğalgaz faturalarımıza ait ortalama maliyet konusunda bir bilgimiz varsa, onları da sabit gider olarak hesaba katabiliriz.)

Tüm bu bilgileri göz önünde bulundurarak formülümüzü tekrar oluşturalım.

Başabaş Noktası = Sabit Gider / (Birim Satış Fiyatı - Birim Başı Değişken Gider)

Başabaş Noktası = 40.000 / (150 - 25) = 40.000 / 125 = 320

Görmüş olduğunuz gibi, marangozhanemizin başabaş noktası 320 oldu. Yani, işletmemizin sabit ve değişken giderlerini karşılaması için satması gereken masa sayısı 320. Bunun bir diğer anlamı da 321. masanın satışından itibaren işletmemizin kâra geçeceğidir.

Başabaş Noktası Hesaplamanın Faydası Nedir?

Başabaş noktası hesaplama işleminin en büyük faydası, işletmenizin gelir ve giderlerini genel çerçevede incelemektir. Bu hesaplamanın ilk adımında bütün maliyetler ortaya koyulur ve üretim için genel gider durumumu hesaplanır. Ardından, ürüne ait satış fiyatı belirlenerek, üretimin başarılı sayılması için ne miktarda üretim yapılması gerektiği belirlenir.

Başabaş noktası hesaplamanın bir diğer faydası da satış fiyatı konusunda kararsızlığın olduğu senaryolarda, satış bedelini belirlemektir. Özellikle ilk kez üretim yapan bir işletme, satış fiyatı konusunda aklındaki bedelleri analize katarak, hangi bedelde kaç tane üretim sonucunda düzlüğe çıkacağını öğrenebilir. Örneğin, marangoz örneğimizde işletmeci, 150₺ satış bedeliyle 320 adet satış yaptığında başabaş noktasına ulaşacakken, 225₺’lik bir satış bedeli belirlediğinde, 200 adet satışın ardından kâra geçmeye başlayacaktır. Ya da 30₺’lik bir satış bedeli belirlemesi durumunda 8.000 adet masanın satışının ardından, kâra geçeceğini bilecektir. Bu sayede, dönemlik satış tahmini ve gerçekleşen satış miktarı gibi konulardaki bilgilerle, satış bedelini kıyaslayarak, genel satış performansını ölçmenin ilk adımları atılabilir.

Başabaş noktası hesabı yapmış ve ürüne ait sabit maliyeti, değişken maliyeti ve satış bedelini bilen bir işletmeci, bu aşamadan sonra, işletme verimliliğini arttırma konusunda daha sağlıklı adımlar atabilir. Başabaş noktası analizini inceleyen bir işletmeci; sabit maliyetlerini ve/veya değişken maliyetlerini düşürerek veya satış bedelini yükselterek ürünün verimliliğini arttırabilir. Bu eylemlerin farklı kombinasyonları farklı işletmelerde değişik sonuçlar verebilir. İşletmeci, sabit ve değişken maliyetleri düşürmek için; hâlihazırdaki tedarikçilerin dışındaki bir tedarikçiden aynı kalitede bir ham maddeyi almayı değerlendirebilir. Ancak bu noktada, ürünün kalitesindeki değişikliği de göz önünde bulundurması gerekir. Öte yandan, satış bedelini yükseltme durumunda, arz/talep ilişkisinden ötürü satışlarda gerçekleşecek azalmayı da hesaba katması gerekir. Başabaş noktası hesaplama, işletmeciye bu tür aksiyonların ne gibi sonuçlar doğuracağı konusunda genel bir bilgi verecektir.

Bloga Geri Dön

İlginizi Çekebilir: Stok Yönetimi Hakkında Bilmeniz Gereken Her Şey